Kohanews

Ke Çfarë Lexon!

PROF. DR. ZEQIRJA IDRIZI: ROLI I MEHMET PASHË DERRALLËS NË LËVIZJEN KOMBËTARE SHQIPTARE DHE NË SHPALLJEN E PAVARËSISË

44 min read

 

Nga Tetova gjer në Vlorë

 

Jeta dhe veprimtaria e Mehmet Pashë Derallës ishte dhe është me interes për hulumtues të fushave të ndryshme. Natyrisht, për këtë personalitet historik, më shumë u interesuan ata, të cilët e kishin dhe e kanë në objektiv kërkimor të kaluarën e popullit shqiptar. Mirëpo, interesimi për jetën dhe veprimtarinë e Mehmet Pashë Derallës, shtohet edhe më shumë tek ata, që në mënyra të ndryshme, u takuan me bashkë kohanikët e me bashkëluftëtarët e tij, veçanërisht me ata të Pollogut dhe të Kosovës. Pas bisedimeve me këta njerëz, padyshim, do të vihen re vlerësime të lloj -llojshme për këtë figurë historike. Ka vlerësime që Mehmet Pashë Derallën, të thuash, e shenjtërojnë, por ka edhe të tilla që e shpallin renegat osman, serb e malazias. Vlerësimet e fundit janë të pranishme veçanërisht në viset e afërta me Pollogun, ndërsa zbehen krahas largimit nga vendlindja e ana e tij. Kjo më së miri vërehet nga kënga e thurur për Mehmet Pashë Derallën nga Labët:

O, Mehmet Pashë Deralla,

Rritur me përshesh baruti,

Të kishte shku fjala dhe palla,

Lisi i tyre je te supi.

Të këndon Labëria,

Siç këndonte për Gjon Lekën,

Të këndon historia,

Kur për nënën të japin jetën.

Po ku i rri valles së rëndë,

O, Mehmet Pashë Tetovari,

Nëna prapë të donë në këmbë,

Çohu dhe tundu nga varri. [1]

Përveç veçorisë së shqiptarëve që të mos i çmojnë sa duhet të afërmit, kjo dukuri ka të ngjarë se është stimuluar fshehurazi edhe nga propaganda e pushtuesve. Propaganda denigruese kundër Mehmet Pashë Derallës e bashkëmendimtarëve të tij, kuptohet, duhej rrënjosur së pari te të afërmit e anasit e tij e më pastaj duhej të merr dhen e të kurorëzohej me sukses. Denigrimi në radhë të përqendruar i Mehmet Pashë Derallës, nga ana e armiqve të tij, shprehej edhe te atdhetarët e tjerë shqiptarë, para së gjithash tek ata, me të cilët bashkëpunonte ky personalitet i shquar. Në këtë mënyrë, tërthorazi, por në mënyrë mjaft të suksesshme, prozhmohej e njollosej e tërë Lëvizja Kombëtare Shqiptare, e cila, fatkeqësisht, as atëherë dhe as tash nuk e kreu misionin e vet. Këtej, veprimtaria dhe gjallërimi i saj pengonte dhe pengon çdo pushtues të shqiptarëve.

Pushtuesit e shqiptarëve nuk denigruan vetëm shëmbëlltyrën e Mehmet Pashë Derallës, ata kështu vepruan edhe me patriotë të tjerë kombëtarë dhe për sendërtimin e qëllimeve të tyre. Ata nuk kursyen as mund, as mjete të shumta financiare. Siç është e ditur, ata kështu vepruan edhe me Hasan Prishtinën, Idriz Seferin, Hasan Hysen Budakovën, Isa Boletinin etj. Edhe bashkëpunimi i tyre i sinqertë me popujt fqinj dhe me forcat e tjera të kohës, u shfrytëzuan mjaft për përfoljen dhe përdhosjen e veprimtarisë së tyre kombëtare.

Përfolja dhe përdhosja e veprimtarisë kombëtare e Mehmet Pashë Derallës me shokë, nga ana e pushtuesve, kishte arsye të mëdha. Ata ishin njerëz me autoritet dhe koka të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare.

Ndikimi i tyre në lidhjen dhe ndërlidhjen e Lëvizjes për çlirimin kombëtar, ishte pothuajse i pazëvendësueshëm. Asgjësimi i veprimtarisë së tyre ndikonte pothuajse drejtpërdrejt në zhvillimin dhe përkrahjen e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Prozhmimi si dhe asgjësimi i këtij personaliteti, do të ndikonte ndjeshëm në veprimtarinë e Lëvizjes Kombëtare. Po të sendërtohej ky synim, do të shkëputeshin hallkat kryesore të lidhjes së kësaj lëvizjeje në anë të ndryshme në Pollog, Kosovë e më gjerë dhe ajo nuk do të kishte, bile së paku, karakterin gjithëkombëtar, që do të ndikonte domosdo në suksesin e saj përfundimtar. Pa bashkëpunimin e atdhetarëve të Pollogut me ata të Dibrës, Karadakut, Lumës dhe të Kosovës, pothuajse nuk mundej të merrej me mend bashkëpunimi i kësaj lëvizje me Shkupin, si dhe bashkëpunimi me atdhetarët e anës së Gjilanit dhe të Malësisë së Karadakut. Për rëndësinë e këtij bashkëpunimi ishte i vetëdijshëm edhe Mehmet Pashë Deralla, prandaj ai i kushtoi rëndësi të madhe kësaj çështjeje dhe gjatë gjithë jetës dhe veprimtarisë së tij u gjend në vise të ndryshme shqiptare. Rolit dhe ndikimit të Mehmet Pashë Derallës në Pollog, por edhe më gjënë, deri më tani, historianët që janë marrë me Rilindjen dhe Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, aspak nuk i kanë kushtuar kujdes. Në radhën e martirëve të kombit, të cilët për idealet kombëtare e shkrinë jetën dhe familjet e tyre, është edhe Mehmet Pashë Deralla. Memeti u lind në katundin Gradec të Tetovës, më vitin 1843, në familjen me tradita ushtarake të Hasan Pashë Derallës, një ndër patriotit më të njohur të trevës së Tetovës dhe tërë Vilajetin e Kosovës. Gjatë vitit 1843-1845, në kohën kur lindi Ministri i Parë i Luftës, i Mbrojtjes Kombëtare Shqiptare, Memet Pashë Deralla, gjatë kohës së kryengritjes së Dervish Carës, gradecarët morën pjesë aktive në të, ku si shkas i kryengritjes ka shërbyer largimi i Hasan Pashë Derallës nga pashallëku i Qustendilit, Hivzi Pashë Derallës nga ai i Shkupit dhe i Abdurahman Pashë (Derallës Z.I.) nga ai i Tetovës.[2] Me një fjalë Memet Pashë Deralla u lind në valën e luftës, në kohën kur shqiptarët e këtyre anëve dhe Derallët i kishin drejtuar armët kundër Perandorisë Osmane.

Në gjirin e kësaj familje Mehmeti u rrit dhe thithi një edukatë të mbrojtur me ndjenja të thella dhe të vërteta dashurie si për atdheun, ashtu dhe për tokën e të parëve. Mehmet Pashë Deralla mësimet e para i mori në vendlindje, shkollën e mesme e kreu në Shkup.[3] Duke qenë i prirur nga dëshira dhe kërkesat ndaj vetes për dituri dhe nga kërkesa e të atit për t’u bërë ushtarak, familja e dërgoi në Stamboll, në kryeqytetin e vendit, të njohur për shkollat ushtarake. Këtu e kreu edhe shkollën e lartë ushtarake (Akademia e Parë Ushtarake) dhe u diplomua Oficer. Meqenëse studimet i përfundoi me rezultate të shkëlqyera, pasi shërbeu për disa kohë në një regjiment këmbësorie në Anadoll, si dhe i vlerësuar “ I zellshëm, me perspektivë ”, iu dha e drejta të studionte në Akademinë e Dytë ose Shkollën e Lartë të Shtatmadhorisë, [4] që e përfundoi po me rezultate të larta. Fill pas kësaj kohe, nisi karriera e ushtarakut, e cila kaloi përmes detyrave të ndryshme dhe të shumta, në radhët e ushtrisë Osmane. Ishte koha kur Shqipërisë ende i mungonte ushtria e vet. Si ushtarak i lartë i Perandorisë Osmane, u emërua Komandant Xhandarmërie në Bagdad të Irakut dhe Halep të Sirisë. Në këtë mënyrë u skicua tërë rruga e rritjes dhe e formimit të tij si ushtarak. Pikërisht në këtë rrugë, krahas rritjes profesionale, afirmohet edhe si atdhetar i zjarrtë, që e do atdheun me zemër. Veprat e tij për të mirën e atdheut, fillojnë që nga përpjekjet e tij me atdhetarët e mirënjohur shqiptarë të kohës. Në vitet e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, ishte me detyrën e Komandantit të Xhandarmërisë në Qarkun e Prizrenit, ku u njoh me Haxhi Zekën.[5]

Për meritat dhe arritjet në detyrat e shumta, që iu ngarkuan në një shtet me një ushtri të njohur për traditat dhe kërkesat e larta, ishte nga të paktët. Qysh në moshë të re si (35 vjeçar), më vitin 1878, fitoi gradën e gjeneralit, por mbi të gjitha ai ishte një gjeneral i vërtetë, i cili ushqente ndjenjat dhe dashurinë për popullin dhe atdheun e tij. Në librin “Shqiptarët në Perandorinë Osmane” shkruhet: “Memet Pasha ishte atdhetar i flaktë, i zgjuar, nuk duronte dot intrigat e huaja. Nga ky shkak nuk u pajtua me Qeverinë e Stambollit”.[6]

Gjatë kohës kur ishte Komandant i Xhandarmërisë në Vilajetin e Kosovës, i favorizuar nga detyra, për pos lidhjeve me ushtarakë dhe atdhetarë të shquar e të njohur, si: B. Curri, R. Zaskoci, I. Seferi, etj., përkrahu dhe ndihmoi edhe shumë veprimtarë të tjerë të çështjes kombëtare shqiptare, zbuloi provokatorë, realizoi takime të fshehta e të suksesshme me elementë atdhetarë, në dobi të çlirimit të Shqipërisë.

Tabloja e formimit dhe e veprimtarisë do të plotësohej gjatë jetës së tij të zjarrtë dhe dinamike. Ajo do të fitonte dimensione të reja gjatë veprimtarisë në njërin prej organizimeve më të famshëm të historisë së popullit shqiptar, në Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, idetë e së cilës i përqafoi, i përkrahu dhe i mbështeti me veprime konkrete. Jo kaq, ai luajti një rol të rëndësishëm në organizimin e forcave dhe të veprimtarisë luftarake të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, gjatë tre viteve të jetës së saj. Duke njohur kulturën dhe përvojën e tij shumë të pasur luftarake, drejtuesit e Lidhjes e zgjodhën si Komandant te Forcave Ushtarake të kësaj Lidhje në viset shqiptare të Maqedonisë, zonë kjo me rëndësi të veçantë strategjike.[7] Po ashtu, në kreun e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, më 10 qershor 1878, radhitej edhe babai i tij, Hasan Pashë Deralla ndër figurat më të shquara.[8] Këtë e vërteton Konsulli Lippih, ku pos Hasan Derallës numëronte Ali Beg Gucinë, Iljas Pashë Dibrën, Abdullah Pashë Drenin dhe Ahmet Koronicën-gjykatësin e Gjakovës. Delegatët nga Tetova ishin: Esad Pashë Tetova (Deralla), Mehmet Tetova (Deralla Z.I.), Sheh Mustafa Tetova, Rexhep Pashë Deralla, Hasan Musharanuredin (Deralla Z.I. ), Haxhi Sadiku, Mehmet Efendiu, Abdyl Reufi, Riza Fuati.[9] Në “Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare” (1878-1912), vërejmë se në memorandumet, vendimet, protestat dhe apelet e asaj periudhe janë të pranishme edhe mendimet dhe përgjegjësia e Hasan Derallës. Kështu, në Statutin (“Kararname”) dhe Urdhëresa (“Talimat”) të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit, për organizimin politik e ushtarak nga qendra në bazë, ndër 54 përfaqësues, duke filluar nga numri një, sipas radhës, i pesti vjen Komandant Mehmeti (biri i Hasan Derallës Z.I.) dhe i gjashti Komandant Hasan Deralla.[10] Pëlqimi, nënshkrimi dhe vulosja e këtyre dokumenteve, programatike, përmbajnë ndihmesat e angazhimin edhe të tetovarëve, ku më i zellshëm do të rezultonte Hasani me të birin Mehmet Derallën. Ky qëndrim, kjo edukatë e trashëgimi e vyer, jo thjeshtë në plan pasuror, por mbi të gjitha në këndvështrimin atdhetar, human e kombëtar, në mënyrë të natyrshme, do t’u transplantohej e rrënjosej pasardhësve të panumërt të Derallëve, më së pari Mehmetit e mandej nipit të tij, Halim Beg Derallës, sepse kështu përvijohej e shumohej nderi e detyra e Derallëve. Në vitet 1878-1881, sipas detyrave të ngarkuara nga Lidhja Shqiptare e Prizrenit, bashkëpunoi me Sulejman Vokshin.

Lidhja e Prizrenit e ngarkoi me detyrën e Komandantit të Fuqive Luftarake në Tetovë e Gostivar.[11] Kudo që i jepej mundësia, sidomos në Malësi të Sharrit Plak, në Tetovë e në Prizren, kudo që merrte pjesë-në besëlidhje, në pajtim gjakesh dhe në regjistrimin e vullnetarëve për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, Mehmet Deralla thoshte: “Jena shqiptarë, s’e duam të huajin në vatrat tona, vetëm lufta me mëndë e me pushkë ka me na qitë në dritë”.[12] Kësisoj, për Komitetin Qendror, Këshillin Kryesor (të Përgjithshëm) të Lidhjes dhe Udhëheqësin Ushtarak të Forcave të Armatosura (de fakto si një Ministër) Sulejman Vokshin, gjeneral Deralla vlerësohej në mënyrë të veçantë. Për të dhe për Lëvizjen ai ishte një nga ushtarakët e vetëm të profilizuar, me kulturë të gjerë akademike dhe me përvojë të mjaftueshme.[13] Nisur nga këto dhunti morale-atdhetare, aq të kërkueshme në çastet historike për fatin e kombit, atij iu ofrua vendi i Këshilltarit dhe luajti rolin e një reformatori në Shtabin e S. Vokshit (patriot i madh, veprimtar e figurë e shquar e LSHP, hero i popullit), për organizimin dhe përgatitjen ushtarake të Ushtrisë Kombëtare, të operacioneve dhe betejave, që u realizuan në tre vite 1878-1881.

Është diçka e veçantë dhe tepër e admirueshme dukuria, që në të njëjtin organizëm politik e ushtarak, si Lidhja e Prizrenit, merrnin pjesë e jepnin ndihmesë të vyer dy figura të ngritura e dy shtylla nga e njëjta derë, i ati, Hasan Deralla dhe Memeti, për Hasan Pashë Derallën Homeri Shqiptar,Gjergj Fishta në këngën e nëntë  në Lahutën e Malësisë kur dot thur vargjet për Lidhjen Shqiptare të Prizrenit do të shkruante: “ Edhe trimi n’za Deralla që po i kishte fjalët e rralla kur ishte puna me qëndru me qëndrua për atdhe të bekuam” [14], Hasani përmendej më tepër si politikan dhe i biri, Mehmeti-më shumë si ushtarak.

Me një hov rinor dhe atdhetar, me kompetencë profesionale dhe përkushtim të patundur, iu përvesh luftës për çlirimin e vendit nga robëria shekullore Osmane, për mbrojtjen e tërësisë territoriale të atdheut dhe për formimin e shtetit kombëtar. Pas dështimit të Lidhjes së Prizrenit, deri në fillim të shekullit të ri, strehohet në Tetovë, ku vihet nën një kontroll të rreptë, por edhe këtu gjenerali ngre bazat dhe krijon lidhjet e tij me shumë atdhetarë dhe njerëz të thjeshtë të qytetit e të katundeve; me persona me influencë e me bërthamat organizative politike, kulturore e ushtarake, të cilat mundën t’i shpëtojnë represionit pas shpërbërjes së rrjetit të Lidhjes së Prizrenit. Punonte e sakrifikonte sa mundej. Çonte e merrte që të mbahej gjallë fryma e besimit dhe e gatishmërisë për ditët e vitet e pasme. Prej 1881 deri më 1890, Mehmeti ndikoi në mbarëvajtjen e disa tubimeve të vogla që u zhvilluan në krahinë.

Kudo dha këshilla të matura e të vyera për situatat që zhvilloheshin dhe për të mos rënë në grackën e armikut. Përmes veprimeve pa bujë, në çdo fshat, në çdo shtëpi, e kokë më kokë me bashkatdhetarë, mbante të ndezur flakën e vëllazërimit e të luftës për liri.

Kuvendi i Pejës (23-29 janar 1899), një organizatë politiko-ushtarake mbarë shqiptare, i dyti për nga rëndësia pas atij të Prizrenit, përvijoi po atë rrugë, i shtroi po ato objektiva. Deralla spikat ndër 450 delegatët. U bë njëri ndër prijësit popullor. Krahas Haxhi Zekës e atdhetarëve të tjerë, ishte njëri ndër themeluesit e kësaj Lidhje dhe ndër hartuesit e “Programit” të saj prej 11 pikash.[15]

Haxhi Zeka dhe Lidhja e Pejës, M. Derallën e ngarkuan për organizimin e tubimeve në Prizren, Kërçovë, Ohër, Dibër e Gostivar.[16] Mehmet Deralla la përshtypje, prandaj i takoi nderi si burrë, mendimtar, organizator e drejtues i mençur përkrah Haxhi Zekës (patriot i madh, udhëheqës i shquar i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare, luftëtar e organizator i kryengritjeve popullore anti osmane në Kosovë). Mehmet Deralla u bë bashkautor i Lidhjes së Pejës i “besa-besës”, i Rezolutës 11 pikëshe, i “Aktit të Besës” prej 12 nenesh dhe apelit “Rruga e shpëtimit është në besa-besën”.[17]

Qëndresa e armatosur e popullit të kësaj treve sërish e përkohësisht u ndërpre. Lidhja e Pejës pësoi të njëjtin fat si të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ajo u shtyp pa i përmbushur qëllimet dhe objektivat e saj. Atëherë Mehmet Deralla ndërroi taktikë. Ai u vu në krye të aksioneve të veçuara të grupeve të vogla vullnetare, duke iu kundërvënë që në embrion synimeve e veprimeve të monarkive ballkanike (Serbisë, Bulgarisë e Greqisë) në hapësirën shqiptare. Nën lëshimet e heshtura të Turqisë, nga dita në ditë po shtoheshin veprimet e shovinistëve, veçmas mbi dy Vilajetet lindore shqiptare, Kosovës dhe Manastirit.[18]

Mbi krerët e Lëvizjes shqiptare rinisi përndjekja dhe gjenocidi. Me dështimin e Lidhjes së Pejës, Mehmet Deralla u internua në Bagdad (Irak ), ku qëndroi deri në vitin 1908.

Edhe pse larg vendit, ai mbante korrespondencë me të birin Halim Derallën (1870-1936) dhe Idriz Seferin. Në letrën që i shkruan të birit nga Bagdadi, më 1907 shënon: “Edhe pse me zemër të plagueme ndër vise të Bagdadit, rreh e fluturon ndër ato bjeshkë e kepa për me puthun ato sokola që duan me çlirua vendin prej Osmanlisë”.[19] Lidhjet Tetovë-Bagdad nuk u ndërprenë dhe aspiratat nuk u zbehën nga qelitë e errëta. Mehmeti mbeti dhe u kalit më tepër si bir i Derallëve, i Gradecit të Tetovës, Kosovës dhe i Shqipërisë për betejat e ardhshme. Në vitin 1908 Turqit e Rinj, me kryengritjen në Maqedoni e nën mbështetje edhe të 20 mijë kosovarëve të armatosur, ultimatuan shpalljen e kushtetutës nga sulltani dhe erdhën në fuqi. Pas saj ata shpallën amnisti të përgjithshme. Në listë me të parët, figuronte Mehmet Pasha i Tetovës (Deralla). Atë e rehabilituan me paramendim se do ta mirëpriste ri veshjen e uniformës me gradën e gjeneralit të ushtrisë Turke, po Mehmeti, pasi u këshillua me udhëheqësit kryesorë e bashkëluftëtarë të tij, vuri veton: “U jam mirënjohës për bamirësinë, por tashti i takoj tjetërkujt”![20] (popullit shqiptar). Nuk mund të ketë përgjigje e qëndrim më burrëror. Ishte bota e madhe e një shqiptari të vërtetë!

I ngazëllyer nga liria e fituar, 65 vjetari i Gradecit të Tetovës, më 5 korrik 1908, gjendet në Kuvendin e Ferizajt, ku nënshkroi Telegramin dërguar Sulltanit, në të cilin kërkohej rivendosja e kushtetutës së vitit 1876.[21] Figura e tij atdhetare u lartësua në kryengritjet anti osmane, ku më vitin 1909, në Stamboll, u formua një Komision Shqiptar, i posaçëm për rregullimin e marrëdhënieve shqiptare nga senatorët dhe deputetët shqiptarë, e cila ishte një lloj Qeverie Shqiptare e paemëruar, jozyrtare. Në këtë komision merrte pjesë edhe Mehmet Pasha-Gjenerali.[22] Ndërsa në vitet 1910-1911 e deri më 1912 ai, së bashku me të birin e tij, Halimin, u përfshi në valën e kryengritjeve që shpërthyen në trevat shqiptare,[23] të cilat shënojnë edhe kulmin e veprimtarisë së tij luftarake. I ndodhur në qendër të vatrës së kryengritjes në Kosovë, gjenerali shqiptar, me një zemër të ndjeshme që rrihte me pulsin e atdheut e të popullit të tij, u fut në gjirin e kësaj kryengritje kombëtare, që arriti majën më të lartë në vitin 1912. Për krah tij qëndronin burrat e historisë sonë kombëtare: Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Idriz Seferi, Islam Spahiu, Qerrim Beg Begolli etj.

Gjenerali, me horizontin dhe mendimin e gjerë e të spikatur ushtarak, arriti të përcaktonte drejtimet më kryesore dhe format e luftimit që do t’i çonte forcat shqiptare drejt fitores së shpejt e sfiduese ndaj armiqve të vendit. Kjo fitore do ta lëkundte deri në tronditje “godinën” perandorake osmane në Shqipëri dhe në tërë Ballkanin. Për rrjedhojë, në përmbyllje të fazës së dytë, nëpërmjet mësymjes në tri drejtime, në mënyrë drejt qendrore, u arrit që të pushtohej Shkupi, por edhe pas kësaj Porta e Lartë Osmane nguli këmbë për një autonomi mashtruese gjysmake, me futjen në veprim të pushtuesve serbë, që arritën shifrën deri 300 mijë vetë, pikërisht në kohën kur ushtria malazeze kishte rrethuar Shkodrën dhe kërcënonte atë për ta pushtuar. Në këto çaste të vështira, u vunë në zbatim idetë dhe plani ushtarak i hartuar nga gjeneral Deralla, për t’ua kthyer armët edhe agresorëve serbë.[24]

Mehmet Deralla ka merita si ushtarak se e përpunoi planin e qëndresës kundër agresionit serb. Vendin e osmanlinjve, thoshte ai, po përpiqen të na zënë serbët e ne nuk do t’i lëshojmë për së gjalli.[25] Tetori i vitit 1912 do të shënojë në historinë e luftërave tona nivelet e tij të mëdha në kuptimin e vijueshmërisë së fitoreve strategjike e taktikave popullore. Shkupi, i drejtuar nga Mehmet Pashë Deralla, Prishtina me rrethinat e saja te mbajtura nën komandën e Hasan Prishtinës dhe Dibra prej Elez Isufit, do t’i prisnin me gjokset e tyre rrebeshin e ushtrisë serbe e malaziase, të udhëhequra prej mizorive të Jankoviqit.[26] Mbi 60 mijë ushtarë të armatosur deri në dhëmbë, me zjarr e me hekur u përpoqën të shtypin këtë kryengritje kaq të madhe, por ata u thyen keqas për veten e tyre. Aftësia luftarake në gjenin e lindur, bëri që Mehmet Pashë Deralla të parashihte situatat jo vetëm në trevat veriore, por sidomos deri në Janinë. Falë kësaj, zgjuarsisë taktike të tij, trimërisë dhe intuitës, mbeten krejt të lira e të pa kërcënuara prej fqinjëve disa udhë që të çonin në Vlorë. Kësisoj, në fundin e vjeshtës së tretë të vitit 1912, flamuri i pavarësisë u ngrit në Vlorë prej duarve të plakut të bardhë, Ismail Qemalit. Në aktin historik të ngritjes së këtij flamuri, padyshim se ishte edhe mençuria e guximi i gjeneralëve dhe i prijësve popullorë: Mehmet Pashë Deralla, Hasan Prishtina, Isa Boletini dhe Elez Isufi.[27] Ata kishin hyrë prej kohe në zemrat e popullit, atyre u këndoheshin këngë që në gjallim të tyre.

Duke u mbështetur edhe në drejtues të tjerë të “kalibrit” të madh si Idriz Seferi, Bajram Curri, Ramadan Zaskoci, “ylli” i Derallës shkëlqeu dhe bëri emër të madh në disa beteja. Në shtypin e kohës shkruhej: “Nga Presheva gjer në thellësitë e Shkupit, flamurin e qëndresës e mbanin Hasan Prishtina, Mehmet Deralla dhe Elez Isufi i Dibrës”.[28] Si një nga këshilltarët e Hasan Prishtinës, tregoi zotësi të rralla në organizimin e forcave kryengritëse në luftimet e Merdarit, Jenipazarit, Kumanovës, Gjakovës e gjetkë.

Me burgosjen e Hasan Prishtinës dhe Nexhip Dragës prej pushtuesit serb, ai protestoi pranë Ambasadave të Fuqive të Mëdha në Shkup.[29] Në nëntor të vitit 1912, Mehmet Pashë Deralla së bashku me Ajdin Dragën shkuan në Dibër, ku u takuan me Isa Boletinin dhe u nisën për në Vlorë (29 nëntor 1912), [30] për të marrë pjesë në Kuvendin Historik të Shpalljes së Pavarësisë Kombëtare.

 

 

Zgjedhja e Mehmet Pashë Derallës Ministër i Mbrojtjes Kombëtare-Ministër i Ushtrisë

 

Në mbledhjen e Kuvendit të Vlorës, më 30 nëntor, shënohet se “Si delegat të rinj erdhën Z. Mehmet Pashë Deralla, Isa Bej Boletini, Ajdin Draga, Dervish Bej Ipeku (Peja) nga Kosova etj”.[31] Në mbledhjen e datës 3 dhjetor 1912, Kryetari i Qeverisë së hëpërhëshme, ngrihet dhe tregon konditat që duhet t’i përmbushë Ministria që të kënaqë Evropën me një anë dhe Stambollin në tjetrën anë; duhen të jenë emra të njohura në Shqipëri dhe jashtë Shqipërisë. Pas kësaj, zotëria e tij qet përpara një listë si projekt. Në këtë listë figurojnë këta emra: z. Mehmet Pashë Tetova, Myfit Bej Gjirokastra, Azis Pasha, Vebi Efendiu, Abdy Bej Toptani, Mid-had Bej Frashri.[32] Në mbledhjen e 4 tetorit 1912, e cila u hap më ora 2 pas mesnate, nën kryesinë e Myfti Vebi Efendiut, nga 63 kongresistë, mungonin 6 vetë, ndërsa Kryetari z. e tij Ismail Beu shtron përpara Kuvendit mënyrë të re për zgjedhjen e ministrave. Fuqinë që e kam unë në këtë çështje ia le Kuvendit, thotë z. e tij. Kuvendi le të zgjedhë 8 veta, në votim fituan vetëm 5 veta: Luigj Gurakuqi me 54 vota, Myfid Bej Gjirokastra me 52 vota, Mehmet Pashë Tetova (Deralla) me 42, Abdi Bej Toptani 34, Mid-had Bej Frashri me 35, të tjerët shkuan në rrethin e dytë. Mehmet Pashë Tetova u emërua Ministër i Luftës i kësaj Qeverie.[33] Pra, vendi i tretë në këtë Qeveri i takoi Ministrisë së Luftës, në krye të së cilës ishte caktuar një Gjeneral 69 vjeçar, me përvojë më tepër se 40 vjeçare, Mehmet Pashë Deralla.[34]

Ky ishte një kapitull i ri e i veçantë që u hap në historinë e Shqipërisë, por edhe të vet Gjeneral Derallës. Krijimi i Forcave të Rregullta të Armatosura Shqiptare

Mehmet Pashë Deralla jetoi e veproi në një kohë kur në “qiellin” e botës shqiptare shkëlqenin një sërë prijësish e luftëtarësh të papërsëritshëm, si: I. Bolitini, I. Seferi, B. Curri e dhjetëra të tjerë, por ai u bë Ministri i parë i luftës i Shqipërisë, sepse çmohej prej vetë bashkëkohësve të tij, si më i shkolluar ndër ta. Prandaj kur flitej se posti i ministrit mund t’i ofrohej të famshmit Isa Boletinit, ky pat thënë me sinqeritet dhe fisnikëri se: “Në Qeveri duhet të kemi njerëz me shkollë. Posti i Ministrit të Luftës i takon Mehmet Derallës!”.[35] Flladi i lirisë e i pavarësisë i dhuruan Mehmetit të thyer nga mosha energji të reja intelektuale e fizike të pabesueshme. Në këtë periudhë të vështirë, nga më të komplikuarat e më të vështirat nga çdo aspekt të jetës së Shqipërisë, gjeneralit plak, të mençur dhe plot kurajë iu desh të shpaloste tërë aftësitë profesionale dhe energjitë e veta në dy fronte: Fronti i parë ishte ai i mbrojtjes së vendit dhe i shtetit të brishtë shqiptar nga lakmitë e shovinistëve jugor dhe verior, kurse fronti i dytë ishte ai i krijimit dhe organizimit nga e para të Ushtrisë Kombëtare. Në këto kushte, u ndihmua edhe nga kryetari i parë i Shtabit Madhor të Ushtrisë, Majori Ali Shefqeti-Shkupi,[36] si dhe nga një plejadë personalitetesh të tjerë ushtarakë të njohur.

Duke u bazuar në mundësitë reale politike, ekonomike, njerëzore, sociale dhe materiale të vendit dhe të kohës, si dhe duke u thelluar në realitetin shqiptar, duke njohur dhe mbështetur në ndjenjat ushtarake dhe të gjithë popullit shqiptar, Ministri i Luftës arriti të konceptonte dhe të krijonte konkretisht një ushtri të mjaftueshme, dhe po aq të domosdoshme për rrethana tipike shqiptare. Në historinë e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, ka një emër që lidhet ngushtë me historikun e saj 4-dhjetorin 1912. Ky është emër që u shndërrua në simbol për shqiptarët.

Në fund të Nëntorit të lavdishëm të vitit fatlum 1912 për Shqipërinë, në vendin e drobitur e martirizuar nga luftërat dhe pushtuesit shekullorë, më në fund u shpall i pavarur dhe u themelua shteti i parë Shqiptar.

Ky shtet i brishtë i një vendi tejet të varfër dhe me shumë halle, që ende lakmohej, kafshohej e goditej nga të gjitha anët nga fqinjët lakmitarë, kishte nevojë për mbrojtje, për rend dhe qetësi, më shumë se për çdo gjë tjetër.

Ismail Qemali ishte protagonist i madh historik, i cili shpalli pavarësinë e Shqipërisë pas aq shekujsh robërie dhe mos ekzistence, e cila kishte qenë një ëndërr shekullore e aq shumë brezave shqiptarësh. Ishte ai që bashkë me Memet Pashë Derallën hodhi bazat dhe krijoi shtetin e parë shqiptar më 4 Dhjetorë 1912.[37] Ndërkohë, me shpalljen e këtij shteti, Memet Pashë Deralla, do të hidhte bazat dhe do të mundësonte edhe krijimin e Forcave të Armatosura Shqiptare, në të cilën bënte pjesë edhe ushtria. Këto forca i ishin shumë të nevojshme Shqipërisë, sepse ajo ishte e lodhur nga luftërat, nga pushtimi, e dobët ekonomikisht, e vogël dhe e pakët në njerëz dhe e kërcënuar nga pushtues të rinj lakmitarë. Prandaj Memet Pashë Deralla dhe kryetari i parë i këtij shteti të porsakrijuar, nxituan të krijonin këto forca që do të ishin mburoja e pavarësisë, tërësisë së saj tokësore dhe e rendit të saj të prishur.

Ky fakt mëshirohet pikërisht në njoftimin që vetë Ismail Qemali u dërgonte, me anën e një telegrami, disa prefekturave të vendit një ditë pas krijimit të Qeverisë së Përkohshme të Vlorës. Në telegram, mes të tjerash jepej edhe përbërja e Qeverise.[38] Në të shkruhej: “Trupi ekzekutiv i Qeverisë së Përkohshme është formuar me zgjedhje të bëra sipas vendimit që u nxor prej Kongresit. Janë emëruar Mehmet Ruzhdi Pasha, nga Tetova (Deralla Z.I.), Ministër i Luftës ” [39].

Në këto rrethana tepër të rënda, Ismail Qemali, i mbështetur fuqishëm nga Ministri i Luftës, Deralla dhe më pas edhe nga shefi i Shtabit Madhor Shqiptar, Major Ali Shefqeti (Shkupi) si dhe afër 70 oficerë si dhe 150 nënoficerë të tjerë, gjithashtu shqiptarë të shkolluar dhe me detyra në ushtrinë Osmane, mes të cilëve edhe Mustafa Maksuti, Mustafa Aranitasi, Rexhep Shala, Ismail H. Tatzati, të ardhur enkas për të ofruar ndihmesën dhe shërbimin e tyre të vyer në ngritjen e ushtrisë dhe strukturave të tjera të forcave të armatosura të shtetit të pavarur shqiptar.[40]

Me ardhjen e këtyre ushtarakëve, jo vetëm të aftë, por edhe atdhetarë të vërtetë, një rol të veçantë kishte luajtur vet Ismail Qemali me veprën dhe me emrin që gëzonte ndër shqiptarët dhe në tërë hapësirën  stërmadhe të Perandorisë Osmane. Kështu, hap pas hapi, këta ushtarakë të përkushtuar arritën të formonin një forcë prej 12 mijë vetash, të ndarë në 14 batalione të ushtrisë, me nga 400- 500 vetë secili si dhe një trup xhandarmërie me 4000-5000 vetë të ndarë në 4 detashmente.[41]

Në krye të piramidës ushtarake shqiptare, në majën e së cilës qëndronte Ministria e Luftës, në krye me Mehmet Pashë Derallën nga Gradeci i Pollogut, që kryente edhe detyrat e Komandës së Përgjithshme; poshtë saj vinte Shtabi Madhor me zyrat e tij dhe shërbimet më të nevojshme.

Një organizim i mëtejshëm pasoi menjëherë edhe nëpër prefektura, nënprefektura, komuna dhe fshatra të gërshetuara me organizimin e ushtrisë së rregullt. Kësisoj plotësohej skema organizative e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare. Të gjitha këto formacione ushtarake, krahas detyrave të tjera organizative në përputhje me urdhëresat qeveritare, u duhej që të luftonin për të mbrojtur vendin dhe shtetin nga pushtimi si dhe të ruanin rendin dhe qetësinë. Kjo përbënte një parashikim politiko-ushtarak mjaft të gjetur për kushtet që kalonte Shqipëria, nga ana e Qeverisë së Vlorës, të drejtuar nga plaku i urtë, Ismail Qemali dhe nga po kjo Ministri e drejtuar nga plaku 69 vjeçar, Memet Pashë Deralla-Kallkandelen (Tetova).

Në periudhën afër dyvjeçare, brenda së cilës u krijua dhe veproi ushtria shqiptare, së bashku me xhandarmërinë, nën kujdesin dhe vëmendjen e Ismail Qemalit, me cilësinë e kryetarit të shtetit dhe të Qeverisë së parë shqiptare, drejtuesit kryesorë ushtarakë të saj: Memet Deralla dhe Ali Shefqeti, arritën që, në kushte tepër të vështira, të krijonin e organizonin strukturat kryesore ushtarake dhe të përballeshin edhe me detyrat luftarake mbrojtëse në veri dhe në jug të vendit.[42]

Natyrisht këto ishin detyra të vështira ne ato rrethana që ndodhej vendi, por protagonistët e historisë shqiptare të asaj periudhe bënë atë që ishte më e mira dhe më e mundshmja për kohën, duke hedhur themelet, mbi të cilat, ne të ardhmen, mund të ngihej “godina” e ushtrisë dhe forcave të armatosura shqiptare.

Në themelet e saj, burrat dhe ushtarakët e pavarësisë, vunë atdhetarizmin, përkushtimin dhe aftësitë e tyre, që përbënin materialin kryesor, lëndën lidhëse të kësaj godine të rëndësishme për jetën e një vendi, të një populli, të një kombi.

Kjo forcë ushtarake nuk kishte trajtën dhe mundësitë e një ushtrie të vërtetë klasike. Dhe kjo nuk është e çuditshme. Ndodhte kështu, sepse vendi ishte i dobët dhe i varfër, por një gjë është e sigurt dhe e pamohueshme, kjo ushtri hodhi themelet e organizimit dhe krijimit të ushtrisë me një imazh të plotë në vitet që pasuan.

Nga ana tjetër, në themelet e hedhura me aq zell e përkushtim dhe njëherazi me aq vështirësi, në atë dhjetor të vitit të largët 1912, nga Qeveria dhe ushtarakët e parë të shquar shqiptarë, e në veçanti te Deralla i Madh, te plaku 69 vjeçar, zuri fill ushtria shqiptare, ajo që më pas do të rritej. Tek ajo ushtri i ka rrënjët ushtria shqiptare pasardhëse. Ky është një realitet historik. Prej kësaj ushtrie do të dilnin ushtarak të përkushtuar, të aftë e të shkolluar, që do ta shtrinin veprimtarinë e tyre nga njëra periudhë historike te tjetra, në atë të luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare dhe në vitet që pasuan pas çlirimit të vendit në interes të popullit dhe të Shqipërisë.[43]

Ajo ushtri dhe këta ushtarakë, ishin shqiptarë dhe i kishin rrënjët te 4 dhjetori i vitit 1912, tek ushtria që projektoi dhe krijoi shtetin dhe Qeverinë e parë Shqiptare, me në krye burrin e rrallë dhe atdhetarin e madh Memet Pashë Derallën. Prandaj emri i tij është i lidhur përjetësisht edhe në mënyrë të pashmangshme me krijimin e ushtrisë shqiptare.

Deri para pak vitesh ky gjeneral, që do të shënohej në historinë e vendit si Ministër i Parë i Luftës, njihej vetëm si një emër dhe asgjë më tepër. Por tash më, që pluhuri i harresës së viteve u shkund, ai vjen mes nesh më i afërt, më i plotë, më i dashur dhe i fiksuar plotësisht në kujtesën e popullit. Çdo ushtaraku, por edhe çdo shqiptari i ishte dukur kuriozitet i veçantë, tërheqës njohja e kësaj figure të pandriçuar, të lënë në hije të historisë me gjithë vendin e rëndësishëm që zinte në të. Po cili është në të vërtetë ky njeri?

Përvoja e tij ushtarake u shfaq edhe në hartimin e “Rregullores për organizimin e përkohshëm të Ministrisë së Luftës” 13 prill 1913, dhe “Rregulloren e Qeverisë së Përkohshme mbi formimin e Milicisë Shqiptare”, më 13 qershor 1913.[44] Fryt i bashkëpunimit të tij me ushtarakët e zot të Qeverisë së Vlorës, ishte edhe vendimi i kësaj Qeverie “mbi formimin e Xhandarmërisë së Përkohshme Shqiptare në krahinat e Jugut”. Krahas tyre, u afruan edhe një numër vullnetarësh, të cilët vinin nga radhët e luftëtarëve kryengritës. Po sipas kësaj skeme u mundësua organizimi i një fuqie të armatosur ku përfshiheshin së bashku 14 batalione me afër 400-500 vetë secili, forcat e Xhandarmërisë me afër 5000 vetë. Gjithsej bëheshin 12 mijë vetë, të cilët u mbështetën edhe nga disa batalione vullnetare, që u ngritën në tërë vendin. Në përfundim ai, së bashku me ndihmësit e tij, krijuan një skemë të zbatueshme e të pranueshme për kushtet dhe kohën. Sipas kësaj skeme, ideja rridhte të krijohej dhe të organizohej një ushtri e rregullt Kombëtare Shqiptare, që kishte parasysh ushtritë evropiane të armatosura e të pajisura, të disiplinuara e me shpirt të lartë luftarak, por gjithnjë brenda rrethanave e mundësive të Shqipërisë.

Themelet e kësaj ushtrie i përbënin oficerët, nënoficerët dhe ushtarët shqiptarë, që kishin shërbyer deri atëherë në ushtrinë Osmane, sepse Shqipëria në atë kohë nuk kishte pasur ushtrinë e saj.[45] Në tërësinë e vet forcat e armatosura përbëheshin nga forcat e Ministrisë së Luftës, Shtabi Madhor me përbërësit e veta dhe, më poshtë piramida zgjerohej nga forcat aktive, Xhandarmëria, Forcat vullnetare, Policia dhe Milicia.[46] Këto struktura do të përparonin e do t’i jepnin hov krijimit të një ushtrie të mirëfilltë të rregullt, me të gjitha komponentet e saj, në ndërkohë ato do të kryenin detyrat e rëndësishme në mbrojtje dhe të rruajtjes së rendit e të qetësisë së vendit, siç kuptohet në ushtritë e kohës.

Këto forca shqiptare u organizuan dhe me ndihmën e 150 oficerëve holandezë, me në krye të mirënjohurin De Veer, që u morën me organizimin dhe stërvitjen për herë të parë të Xhandarmërisë Shqiptare, sipas parimeve moderne perëndimore, gjë që vërtetonte se ndonëse me shkollim ushtarak lindor, Deralla parapëlqente gërshetimin e saj me përvojën e shkollimeve ushtarake perëndimore. Ministri i Luftës, me një koncept të qartë teorik, mendoi të sanksiononte me rregullore mënyrën e organizimit dhe të veprimtarisë së Forcave të armatosura Shqiptare, që ato të kishin një rrjedhë të përcaktuar e jo fiktive, që ato të stërviteshin dhe të luftonin njëherësh. Këtë e dëshmojnë disa rregullore të asaj kohe, që kanë arritur deri në ditët tona.[47]

Ecuria e Forcave të Armatosura Shqiptare, pavarësisht se u ndërpre pas vitit 1914 e deri më 1920, kur rinis jeta e saj, natyrisht ajo eci më përpara në koncepte dhe praktika, por mbajti parasysh si një gjë të çmuar, përvojën e ushtrisë së viteve 1912-1914, të krijuar nga gjenerali reformator dhe organizator në kushte tejet të vështira politike, ekonomike dhe ushtarake.

Mehmet Pashë Deralla qëndroi në detyrën e Ministrit të Luftës nga 4 dhjetori 1912 deri më 20 maj 1914.[48] Gjatë kësaj periudhe, përkrah Ismail Qemalit, u shfaq personaliteti i gjeneral Derallës si një ushtarak i shquar, erudit dhe i pjekur, i kalitur në shkollën e kryengritjeve dhe i pajisur me një kulturë të plotë ushtarake.

Mehmet Pashë Deralla në luftë për bashkimin e tokave shqiptare

Në këto rrethana të vështira për Shqipërinë kur disa feudalë shqiptarë për interesa të veta personale e lëshuan Qeverinë e Ismail Qemalit dhe bënin gati çdo ditë pengesa në funksionimin e qeverisjes dhe demokratizimit të vendit. Më besnik deri në fund i ngeli vetëm  Mehmet pashë Deralla (Tetova). Kjo më së miri shihet kur në pranverë të vitit 1913, Ismail Qemali u nis me një delegacion nëpër Evropë, ku qëndroi përafërsisht tre muaj nëpër shtetet e Fuqive të Mëdha: Paris, Romë, Vjenë, Londër, për të protestuar kundër vendimeve të padrejta, që ishin vulosë në mënyrë arbitrare, kundër vullnetit të popullit shqiptar të shpallur nga vetë delegatët në Kuvendin e Vlorës. Qeverisjen e vendit Ismail Qemali ia besoi Ministrit të Luftës Mehmet Derallës, e jo zëvendësit të vetë Dom Nipollë Kaçorrit.[49] Mehmet pashë Deralla edhe si ministër i mbrojtjes kombëtare kurrë nuk u pajtua me vendimin e qeverive të Mëdha, por ky në bashkëveprim me Isa Boletinin dhe Qerim Bej Begolli, vetëm 10 ditë para se të kthehej Hasan Prishtina nga internimi, kërkuan nga Fuqitë e Mëdha që të dërgonin në Shqipëri një komision hetues lidhur me përkatësinë etnike, rishikimin e kufijve të Shqipërisë. Në momerandumin që u dërguan Qeverive të Mëdha thuhej: “ ne nuk mund të rimë të qetë ku një popullsi prej një milion shqiptarësh myslimanë e katolik të bien nën sundimin serbo-malazez, ku përqindja e saj në këto territore shqiptare nuk arrin mbi 5 për qind”, këtë mund ta verifikoni me dërgimin e një komisioni të lartë evropian”.[50] Deralla në shtator të vitit 1913 përkrahu fuqimisht çlirimin e Pollogut dhe viseve tjera shqiptare nga sundimi serb. Prandaj ai me themelimin e “Komitetit për çlirimin e viseve të pushtuara”, bënte pjesë menjëherë pas Hasan Prishtinës dhe Isa Boletinit, ndërsa djali i tij Halim Deralla ishte emëruar udhëheqës për operacione ushtarake në krahinën e Maqedonisë. Për qëndrimin e ministrit të Luftës (Të mbrojtjes Kombëtare) Mehmet pashë Deralla (Tetova), na jep të dhëna i dërguari special i Nikolla Pashiqit, Bullagçiqi, i cili thotë: “ vetëm Mehmet Pasha (Tetova) është më i vendosur kundër bisedimeve për një marrëveshje të ardhshme shqiptaro serbe”.[51] Këta patriotë deshën me këtë akt, të shfrytëzonin nga rasti i sulmit të Austro-Hungarisë në Serbi, me 28 korrik 1914. Bejlerët kudo anonin kah Serbia dhe marrëveshja me të. Vetëm në Vlorë, Memet Pasha (Deralla) është kundër Serbisë, e cila, sipas tij, ka rrëmbyer viset më të mira shqiptare.[52] Koha me situata tejet të acaruara (1913-1914), po ia ndryshonin drejtimin rrjedhjeve të pritshme kombëtare të shtetit, qeverisjes e të forcave të armatosura. Copëtimi më i thellë territorial dhe ngushtimi qeverisës, mos pushimi i veprimeve ushtarake dhe i lojërave diplomatike mbi tokën e popullsinë shqiptare, drejtpërdrejt ose tërthorazi, formonin kundërthënie e pengesa për bashkësinë mbarë shqiptare. Rivalitetet në Ballkan po e mbërthenin çështjen shqiptare në një dorë të fortë. Kombin e shtetin e grinin nga brenda edhe komplotet, përçarjet, konfliktet krahinore e fetare, pasiguria e amullia dhe të tjera dukuri drobiteshe e rrënuese. Në veprën e Z. Canës “Shpalime Historike” thuhet se kur është fjala për marrëveshje me Serbinë, edhe atë në pikëpamje të kufijve, flitet ende për Pejën, Gjakovën madje edhe Tetovën, gjë që padyshim është në ndikimin e Memet Pashë Derallës.[53]

E. Durham vërente “Esad Pasha filloi të lëvizë. Kërkonte që Qeveria e Përkohshme të vinte në Durrës. Këtu ai do të kishte në duart e tij, se kishte edhe nja dy shokë: Malazezin Gjurashkoviç dhe peshkopin Grek. Esadi qe bërë tani agjent i italianëve, serbëve dhe francezëve, dhe me të ardhur princi, filloi nga intrigat që t’i merrte fuqitë në dorë”, ishte “detyra e Esadit, si agjent i armiqve të Shqipërisë, që ta mbante princin në Durrës, gjersa të piqeshin planet për ndjekjen e tij”. Esadi synonte që Memet Deralla të largohej nga funksioni i tij si Ministër i Luftës në Qeverinë e Vlorës.[54] Qeveria Serbe e kërkonte këtë për dy arsye: pse ai (Deralla Z.I. ) përfaqësues i Kosovës, ishte në një funksion aq të rëndësishëm, dhe pse ishte ndër kundërshtarët e rreptë të aneksimit të saj.[55] Gjithashtu serbët donin t’ia jepnin këtë post agjentit të tyre Esad Toptanit. Kështu ai arriti të marrë në duart e veta dy funksione të rëndësishme, njëkohësisht: atë të Ministrit të Luftës dhe atë të Ministrit të Brendshëm.[56] Në librin “Epika popullore Shqiptare”, në këngët historike i këndohet Derallës si kundërshtar i rreptë i Serbisë.

O Memet Pasha ka lajmërue

O tanë gjelmnia n’kam me u çu

O kur Serbin për së gjalli

mos me e lëshu,,,. [57]

Këtu është fjala për Mehmet Derallën. Por edhe për nipër e stërnipër, që vinin pas, si: Halim, Gajur, Hysen dhe Mynip Deralla.

Gajur bej Deralla                             Hysen Bej Deralla

Administrata shtetërore e ushtarake në Shqipëri u përqendrua nën pushtetin e Komisionit Ndërkombëtarë të Kontrollit, Qeverisë së Përkohshme ia mohoi atributet e një qeverie kombëtare, që ia kishte dhënë Kuvendi i Vlorës. Pjesa më e shëndoshë e personaliteteve, atdhetarë e intelektualë të kombit, mënjanoheshin nga administratorët e huaj. Komandimin, mbi shtetin e ushtrinë e parë Shqiptare Ministri i Luftës e i Sigurimit Publik, e përjetoi njërën nga dhimbjet më të mëdha të jetës së tij.[58] Parashikonte një shpërbërje të pandreqshme të atdheut. Strategjitë e ethshme të shovinistëve fqinj, po ia këputnin gjymtyrët një peme të madhe, duke e lënë trungun pa krahë, pa degë, fillikat. Qeveria e ligjshme u largua më 22 janar 1914, atëherë kur Ismail Qemali dha dorëheqje dhe Qeveria e Vlorës pushoi së ekzistuari.[59] Po ministri ushtarak nga Tetova-Deralla mbahej. Megjithatë pozita e tij sa vinte po venitej e minohej. Ai po humbiste ndikimin zyrtar, por jo influencën e afirmuar, që në popull e në radhët e ushtrisë e të xhandarmërisë ruhej e pacenuar. Intrigat vinin kryesisht nga Beogradi përmes Esad Toptanit. Me bekimin e autoriteteve ndërkombëtare, më 21 shkurt 1914, në Noi-Vid KNK-ja (Këshilli Ndërkombëtarë Kontrollues), formoi një delegacion prej 14 shqiptarësh, i cili u kryesua nga Esad Pasha, që ia dorëzoi kurorën e Shqipërisë Vilhelm Fon Vidit.[60] Pas dhjetë ditësh, Vid-i formoi Qeverinë Shqiptare, të kryesuar nga Turhan Pashë Përmeti, ish-ambasador i Turqisë në Rusi, ndërsa shumica e anëtarëve të Qeverisë ishin bejlerë çifligarë e elementë reaksionarë. Në këtë Qeveri personi më i fuqishëm ishte E. Toptani, i cili zuri dy postet më të rëndësishme, Ministrinë e Punëve të Brendshme dhe atë të Luftës.[61]

Princ Vid-i dhe Qeveria e Durrësit, nuk dhanë atë që pritej prej tyre, realizimin e aspiratave nacionale e shoqërore të popullit shqiptar, por përkundrazi, ata duke luajtur vallen e Fuqive të Mëdha e të KNK-së, e çuan vendin drejt pasojave katastrofale. Ishte e qartë se as KNK-ja, as një princi i huaj, i cili u emërua nga Fuqitë e Mëdha (V.Vidi), të cilët s’ishin tjetër, veçse instrumente në duart e Fuqive Imperialiste, nuk mund t’i     shërbenin popullit. Ata ishin të huaj dhe si të tillë ngelën përgjithmonë.[62]

Katër muaj (20 maj 1914) pasi Ismail Qemali tërhiqet, për shkaqe krejt të qarta tërhiqet edhe burri i dytë i madh, Mehmet Deralla.

“Shqipnia e Re”, një gazetë e paanshme që mbronte të drejtat kombëtare, me drejtor Hil Mosin dhe kryeshkronjës Risto Siliqin (të dy patriotë, demokratë, poetë e publicistë), zbulonte më 1914 domethënien e mënjanimit nga skena politike shqiptare dhe e qeverisjes të Mehmetit. Ajo shkruante: “Ministri i Luftës në qeveri të përshtatshme, Mehmet Pashë Deralla dha lënien nga puna”.[63] Linte në mendime, në letra e në filiza, në mes të udhës një vepër madhore, siç ishin Forcat e Armatosura dhe ndërtimi i sistemit të mbrojtjes së vendit. Keqardhje e thellë, dhembje e dytë e rëndë sa vetëm një tip i përpunuar shqiptari nga (Pollogu) Kosova, si ai një Derallë mund t’i ndrydhte ato me heshtje, po pa humbur aspak burrërinë dhe dinjitetin. Se personalitetet dhe gjeneralët e mëdhenj, përpara fatkeqësive të tilla nuk frikësohen e as përloten.

E mënjanuan nga funksioni ushtarak-qeveritar, po legjitimitetin për të qenë në krye të luftës e në ballë të vijës për çlirimin e viseve të pushtuara e ribashkimin e tyre me trungun, kurrkush s’mund t’ia mohonte. Me vendosjen e princ Vid-it pati shpresë për përfshirjen e tërë viseve shqiptare në dheun amë. Ishte i pranishëm në takimin që zhvilloi Princ Vid-i “me ushtrinë kosovare në kazermat e Durrësit”, në qershor të vitit 1914.[64]

Si patriot i papërlyer e si personalitet shtetëror-ushtarak, që ende ishte me ndikim, Mehmet Deralla, Dervish Hima, përkrah Hasan Prishtinës, Bajram Curit, Isa Boletinit etj., vendosën të hyjnë në aleancë me kryengritësit fshatarë të Shqipërisë së mesme për t’i hedhur ata kundër pushtuesve serbë. Orvatja e parë për një bashkëpunim të forcave kryengritësve kosovarë me ato të Kryengritjes së Shqipërisë së Mesme u bë më 5 gusht të vitit 1914 disa ditë pas fillimit të Luftës së Parë botërore. Në takimin që u organizua në Shijak nga atdhetarët Kosovarë e Pollogas i zëshëm ishte Mehmet Deralla. Kurse në mbledhjen që u mbajt në Durrës më 11 gusht, përveç këtij (Derallës Z.I) morën pjesë Hasan Prishtina, Bajram Curri, Isa Boletini, Dervish Hima dhe Jashar Erebara. Këtu u vendos që në zonat ku vepronin kryengritësit e Shqipërisë së Mesme të dërgoheshin  njerëz për t’i tërhequr ata në luftën e përbashkët kundër Serbisë,[65] që mbante të nënshtruar Kosovën, Pollogun dhe viset tjera shqiptare dhe po përgatitej të pushtonte edhe shtetin e pavarur shqiptar. Por këto orvatje nuk dhanë rezultat, për shkak të mosmarrëveshjeve midis shqiptarëve dhe veprimeve të forcave të brendshme reaksionare, që nuk ishin të interesuara në bashkimin e shqiptarëve dhe u shërbenin  Serbisë e fuqive tjera të huaja.

Pas shpërthimit të kryengritjes së Shqipërisë së Mesme, qeveria e Vid-it u vu në një pozitë tepër të vështirë. Gjendja e saj u keqësua edhe për shkak të presionit që ushtroi mbi të Vjena, që desh ta hidhte shtetin shqiptar në luftë kundër Serbisë. Vjena ndiqte gjithashtu me interesim edhe takimet e atdhetarëve kosovarë, e të Shqipërisë Lindore, të cilët pas shpërthimit të Luftës së Parë Botërore, ishin të prirur për t’u hedhur në kryengritje kundër Serbisë.[66]

Princ Vid-i nga ana e vet nuk guxoi t’i shpallte luftë Serbisë. Ky ishte shkaku që ai humbi përkrahjen e Vjenës, që ishte mbështetja e fundit e tij. Në këto rrethana i vënë përballë kryengritësve shqiptarë që po përgatiteshin të sulmonin Durrësin Vid-i, më 3 shtator të 1914-ës  la Shqipërinë. Së bashku me të, përveç anëtarëve të qeverisë u larguan nga Durrësi edhe shumë personalitete politike, të cilët u vendosë pjesërisht në Shkodër e pjesërisht në shtetet e ndryshme të Evropës.[67] Mehmet Deralla u fut në lidhje e u prit me respekt në bisedimet për pajtim të ndërluftuesve të tubuar në Shijak më 3 qershor 1914, ai si ish ministër në kabinetin e luftës në kohën e qeverisë së Ismail Qemalit u nis për në kampin e kryengritësve si parlamentar. Ai dhe  Dr. Temoja kërkonin nga kryengritësit rebelë që kryengritjen rebele ta shfrytëzojnë në drejtim të luftës kundër pushtuesit serb.[68] Prania e Mehmet Pashë Derallës fjalët e pakta, e domethënëse, lanë mbresa dhe bënë efekte te të pranishmit, të cilët vetëm sa kishin dëgjuar për gjeneralin e vërtetë të kombit.

Mehmet Deralla, fill pas shkarkimit nga funksioni i rëndësishëm, Ministër i Ushtrisë, u vu nën mbikëqyrjen rigoroze të “Crna rukës” (“Dora e Zezë”) dhe në shenjë të diversioneve terroriste të “Narodna Odbrana”.[69] Ditë e natë, nga do shkonte e me këdo që takohej, nuk i shpëtonte veshit e syrit servijues të Beogradit e Cetinës. Ai përfaqësues i Lëvizjes dhe i akteve antisllave, s’mund të tolerohej gjatë. Si kundërshtarë i regjimit serb, Mehmet P. Deralla, me t’u kthyer në Kosovë, burgoset prej tyre në Beograd dhe më vonë e transferojnë në Podgoricë.[70]

Krimet që bëheshin në Luginën e Vardarit e në Fushën e Pollogut, ishin të mëdha, kurse masakra në vendlindjen e tij (Grade Z.I) shënonte kulmin e 150 martirëve ushtarë të Mehmetit.[71]

Mehmet Deralla gjendej në burgun e Podgoricës dhe nuk paraqiste rrezik për politikën dhe veprimet luftarake serbo-malaziase, sepse më parë ia dobësuan vatrën kryesore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Por, Mehmet Deralla ishte optimist dhe thoshte: “Shpresa është jetë”.[72] Pas lirimit nga burgu, u vendos në Pejë në fisin e Begollajve ku ishte mbesa e tij Esma. U lidh me komitetin “Mbrojtja Kombëtare” të Kosovës dhe me atdhetarët Qerim Begollin, Bajram Currin e Azem Galicën.[73]

Kështu, ky gjeneral i zbuluar tashmë nga terri i harresës, që tërheq pas emërtimit “Ministri i Parë Shqiptar i Luftës” që shkëlqeu në gjerdanin e personaliteteve ushtarake të kohës së tij, mund të thuhet pa droje se ishte nga më të shndritshmit, sepse vendosi themelet e para të Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, së bashku me Korpusin e Ushtarakëve të tjerë të shquar, që pati për krah. Ai është një model për brezat e gjeneralëve dhe oficerëve shqiptarë të çdo niveli për të gjitha kohërat, si një gjeneral me karrierë, i mendimit ushtarak dhe politik, i organizimit në paqe dhe i drejtimit në fushën e luftës, me dimensione të mëdha historike të veçanta. Mbi të gjitha shëmbëlltyrë e njeriut, që mbi gjithçka e në çdo situatë,  e njihte popullin dhe vendin e tij. Korrekt me vartësit, komunikues e që ngjallte besim te të tjerët dhe armik i brutalitetit, i arrogancës dhe i ashpërsisë. Ai mbetet një shembull i përmasave jo të zakonshme për të gjithë ushtarakët dhe gjeneralitetin shqiptar të gjitha brezave.

Gjeneral Deralla mbylli sytë dhe i pushoi zemra atje ku i rrahu për herë të parë. Po e linte Kosovën dhe Tetovën që i dhanë emër dhe nder në qëndresë, por të pushtuara, me këtë brengë i kaloi minutat e fundit duke pëshpëritur: “Amanet burra, katër shtyllat e kombit (Katër Vilajetet Z.I.) se janë një bashkësi me një gjuhë, një gjak, një flamur dhe një histori”

[1] Kënduar nga Tomor Lelo, Vlorë 1996 në konakun e tij (Z.I).

[2] Aleksandar Matkovski, Kryengritja e Dervish Carrës, Shkup 1985, faq.44; Teтοвο и Teтοвскο низ истοријата, 1982, faq. 39;  Shukri Rahimi, Gjurmime historike të Rilindjes Kombëtare, Prishtinë, 1986. faq.13.

[3] Bardhosh Gaçe, Ata që shpallën pavarësinë kombëtare, Tiranë, 1997, faq. 51; Gazeta “Flaka”, 26 Maj 1997.

[4] Gjergj. P. Titani, Proletar Hasani, Personalitete Ushtarake në vite 1912- Dhjetor- 1997, Tiranë, 1997, f. 14

[5] Gjergj. P. Titani, Proletar Hasani, Personalitete Ushtarake në vite 1912- Dhjetor- 1997, Tiranë, 1997, f. 14

[6] N. Alpan, N.Kaçi: “Shqiptarët në Perandorinë Osmane”, Tiranë, 1997, faq. 104.

[7] Skender Rizaj, Lidhja Shqiptare e Prizrenit 1878-1885.Prizren 1998, faq.128.

[8] Gjergj Fishta, Lahuta e Malësisë, Kkënga e Nëntë.

[9]Xhafer Belegu, Lidhja e Prizrenit e veprimet e saj 1878-1881, Tiranë 1939, faq. 392; Ligor Mile, Dokumente Arkivash Franceze I 1876-1879, Tiranë 1978 faq. 178, dokumenti 128.

[10] Akte të Rilindjes Kombëtare Shqiptare 1878-1912, Tiranë 1978, f. 47; Kristo Frashëri, LSHP 1878-1881 I, Tiranë 1989, f.191; Gjurmime Albanologjike, Seria e Shkencave Historike VIII-1978, Prishtinë 1979, f.202.

[11]B.Gaçe, vep. e cit. Faq. 52

[12] Gazeta “Flaka” 23 maj 1997.

[13] V. Kasapi, v.c,  f.30; Gazeta  “Rilindja”, 25 nëntor 1992

 

[14] Gjergj Fishta, Lahuta e Malësisë, Kkënga e Nëntë; Aktet e Rilindjes Kombëtare Shqiptare 1878-1912. Tiranë, 1978, f. 47.

[15] Kristaq Prifti, Lidhja Shqiptare e Pejës, Lëvizja Kombëtare Shqiptare, 1896 1900, Tiranë, 1984. f. 231; Reshat Nexhipi, Shtypja dhe rezistenca shqiptare nëpër shekuj, Manastir 1996 faq.267; Bardhosh Gaçe,vep.e cit.faq.52; Tahir Abdyli, Lëvizja Kombëtare Shqiptare 1900-1903,faq. 17.

[16] Po aty

[17] Hasan Kaleshi-Ismet Dërmaku, Dokumente nga arkivi i Vjenës mbi Lidhjen e Pejës, Vjetar IV-V,Prishtinë, 1971, Dok. Nr. 24, Shkup, 8 mars 1899,  f 186-189

[18]K. Prifti,Lidhja Shqiptare e Pejë (1899-1900) dhe kontributi i Haxhi Zekës në themelimin e saj, Gjurmime Albanologjike, Seria e Shkencave Historike 23-1993, Prishtinë 1995, f. 99.

[19] Mehmet Pashë Deralla,emision i Radio Skupit,13 shkurt 1996.

[20] AIHT, Vj-12-12-1235, Raport i Posfait nga Manastiri, 23 korrik 1908; Nimon Ferizi, Familja Curri, Konstancë, 1953, f. 16, i cili ka qenë Sekretar i Bajram Currit; Z. Cana, Lëvizja Kombëtare Shqiptare në Kosovë 1908-1912, Prishtinë, 1979, f. 37; Dr.Vangjel Kasapi vep. E cit. Faq.38.

[21] Nimon Ferizi, Familja Curri, Konstancë, 1953, f. 16; Skender Laurasi, Isa Boletini, Prishtinë 1972,faq 135, Shaban Braha, Gjenocidi Sërbomadh dhe Qëndresa Shqiptare(1844-1900),faq.73.

[22]Hasan Prishtina, dokumente, 23-24. Cit. Sipas Tahir Abdyli, Hasan Prishtina, Prishtinë, 1990, f. 41.

[23]Historia e popullit shqiptar II,Prishtinë, f. 354; Ejup Gashi, Kontributi i shqipëtarëve në organizimin e kryengritjes së vitit 1910, në librin Shqiptarët e Maqedonisë, Shkup 1994.

 

[24] Gjergj. P. Titani, Proletar Hasani,  Personalitetet ushtarake në….., .faq.22.

[25] V. Kasapi, v.c;  H. Osmani, Epikë popullore Shqiptare, Shkup 1999, f. 421; Gazeta “Flaka” 26 maj 1997.

[26] Ramiz Abyli, Isa Boletini në kryengritjen e përgjithshme antiosmane të vitit 1912, Gazeta Fakti 27 shkurt 1999.

[27] Po aty

[28]Lef  Nosi “Dokumente historike” nr.5, faq.153, Elbasan  korrik 1924.

[29] Po aty.

[30] T. Boletini, Pranë Isa Boletinit…, f, 154; Isa Boletini dhe koha e tij, Prishtinë 1998,faq.11; Qazim Xhelili, Vehbi Dibra Personalitet dhe veprimtar i shquar i Lëvizjes Kombëtare, Tiranë, 1998, f.91.

[31] Qeveriae Përkohshme e Vlorës….,dok. 16, f.31-34; dok. 38, f.45-46; dok.50, f.52 ; Gazeta “Përlindja e Shqipërisë” vit.i II nr.7,8; datë 4-7 shkurt 1914, cit. Sipas B.Gaçe.

[32] Po aty; Gazeta Përlindja…., nr.8,9 datë 7-11 shkurt 1914.

[33] Po aty nr.9-10, dat.11-14 shkurt1914; Stefanaq Pollo, Në Gjurmë të Historisë 1, Tiranë 1990 faq.320.

[34] Historia e popullit shqiptar II,Prishtinë faq.354.

 

[35] Skender Laurasi, Isa Boletini, Prishtinë 1972,  f. 182; Personalitetet ushtarake në vite… v. c. f .23

[36]Major Ali Shefqeti ka një emër që lidhet ngushtë me emrin e Ministrit të Luftës të shtetit të parë Shqiptarë të vitit 1912 dhe me Shtabin Madhor të Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, që lindi më 4 dhjetor 1912, ky ishte krahu i djathtë i Ministrit të Luftës, Gjeneralit Deralla. Ali Shefqeti në Vlorë arriti në prillin e vitit 1913, ku menjëherë u caktua në këtë detyrë. Ali Shefqeti jetonte nga një familje e atdhetarit dhe ushtarakut të njohur Hysen Shefqeti nga Peja dhe nga një nënë me origjinë shqiptare nga Shkupi. Ai u lind në Shkup në shtatorin e vitit 1883. Përfondoi shkollën qytetëse në Selanik e më tej gjimnazin ushtarak në Manastir me rezultate të shkëlqyera dhe ndoqi shkollën e lartë ushtarake në Stamboll, ku gjithashtu bëri emër të mirë dhe u dallua mes të tjerëve. Më vitin 1905, përfundoi studimet në Akademinë e Shtabit të Përgjithshëm të Stambollit ne të njëjtën kohë me Qemal Ataturkun, të cilin e kishte pasur shok klase qysh në kohën që vazhdonin mësimet në Selanik. Në përfundim të kësaj Akademie, fitoi gradën Kapiten Shtatmadhorie.

[37] Gazeta “Përlindja e Shqypniës” Vit i II, Nr. 9, 10 datë 11, 14 shkurt 1914.

[38] “Përlindja e Shqypniës”, Vit i II, Nr. 9, 10 datë 11, 14 shkurt 1914;  Gjergj P. Titani, Proletar Hasani: Personalitetet Ushtarake në vite…, f. 14;B. Gaçe, Vokopola Ferit, Ata që shpallën Pavarësinë…, Tiranë 1997,  f.151.

[39] Po aty

[40] Po aty.

[41] Qeveria e përkohshme e Vlorës dhe veprimtaria e saj, Tiranë 1963.

[42] Gazeta “Luftëtari” 5 dhjetor 1992

[43]Gjergj P. Titani, Proletar Hasani,  Personalitetet Ushtarake…..,  Faq.17.

[44]B. Gaçe v.c, Deralla Mehmet, f. 53.

[45] Po aty; gazeta” Rilindja” 25 nëntor 1992.

[46] Po aty; gazeta” Rilindja” 25 nëntor 1992.

[47] Gjurmime Albanologjike seria e shkenc. Historike VIII-1978, faq.229-230

[48] Z. Idrizi,  Mehmet Pashë Deralla- Ministër i Parë Ushtrisë Shqiptare, Gjurmime Albanologjike, Seria e Shkencave Historike, 28-29, Prishtinë, 2002, f. 178; Rilindja 25 nëntor 1992; Flaka 26 maj 1997.

[49] AQSH. RSH. Fond. 71, dos.1,dok.10411-10412..

[50] Po aty; Isa Boletini dhe koha e tij, Prishtinë 1998, f.33; Dr. Xheladin Shala, Isa Boletini dhe koha e tij, f. 117

[51] Dr. Tahir Abdili, Hasan Prishtina, Prishtinë , 1990, f. 189; Zekeria Cana, Shpalime Historike, Prishtinë, 1982, f. 356; Shaban Braha vep. e cit. f. 196-197. ;B. Gaçe v.c, Deralla Mehmet, f. 53.

[52] Z. Cana, Shpalime Historike, Prishtinë, 1982, f. 356; Shaban Braha vep. e cit. f. 196-197.

[53] Z. Cana, v.c. f. 336.

[54] Shaban Braha , v.c. f. 176;  Gjurmime Albanologjik, Sseria e Shkencave historike VII, 1997, Prishtinë, 1978, f. 296-297.

[55] Po aty.

[56] Po aty.

[57] Hafezat Osmani,Epika popullore shqiptare, Shkup 1999 f .420-426.

[58] Qeveria e Përkohshme e Vlorës…, dok. 226, f.160; Vangjel Kasapi v. c. f. 100-101.

[59] Gjurmime Albanilogjike, Seria e Shkencave Historike VII-1977, Prishtinë 1978, f. 240.

[60] Historia e Shqipërisë, vëll.II, Tiranë, 1973 f.176.

[61] Po aty; AIHT, IV, 271, nr. 967, Raport i konsullit bullgar nga Durrësi, 7 maj 1914, Nr. 139, regjistruar me nr. Hyrje 2373.

[62] AIH, Dokumente të ndryshme, Telegram i shifruar, dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme, Bukuresht,  14-15  maj 1914, nr. Dalje 1437,nr hyrje 2352; K. Prifti, Dervish  Hima, tiranë 1993, f. 323-327.

[63] V. Kasapi, v.c .f .101-102.

[64] Gazeta “Populli” datë 6 qershor 1914,cit.. sipas B.Gaçe.

[65] K. Prifti, Dervish  Hima, tiranë 1993, f. 323-327; AIHT,IV, 271, Nr. Inv. 967AIHT,  (L’egation de Bulgarie, nr. 137,Rezervate, Ministria e punëve të Jashrme të Bullgarisë, Arkivi sekret nr.248)  13 maj 1914 Durës;

[66] Kristq Prifti, Dervish Hima, Tiranë 1993, f.330.

[67] Po aty

[68]Gazeta “Populli” datë 6 qershor 1914;  AIHT,IV, 271, Nr. Inv. 967, Durrës 3 qershor 1914, Arkivi sekret nr. 2717, Më tej në raport thuhet: se në këtë edhe princi u kthye nga Jahta italiane “Misurata” në pallatin e tij. Këtu princi u këshillua me njerëzit e afërm të tij, iu lut dy delegatëve të komisionit ndërkombëtar të kontrollit zz. Lemb dhe krajevski të shkonin tek kryengritësit dhe të mernin vesh kërkesat e tyre. Dy delegatët dhe ministri fuqiplotë i Italisë, të cilët u nisën me flamurë të bardhë, një kilometër më larg ata takuan kapitenin  Sar, që e kishin kapur dje rob, pastaj kryengritësit e dërguan deri te princi me një letër. Në këtë lëtër ndër të tjera thuhej: nëqoftëse kryengritësit nuk do të marin përgjigje pozitive do ti vrisnin të gjithë robët. Në ora 10 të darkës me përgjigjen e Pricit, kapiteni Sar u nis përsëri për Shiak. Në letër thuhet:”Ju njoftoj se dëshira ime është të mos derdhet gjak dhe për këtë shkak urdhërova të ndalohet zjari. Derisa ju do të jeni të qetë dhe shtetas besnikë, unë nuk do të përdor kundër jush forcën dhe do t’ju daua si më parë.Ju lejoj të dërgoni një deputacion, i cili do të parashtrojë ankesat e juaja”.Të nesërmen dy anëtarët e e sipërpërmendur të komisionit të kontrollit, me të cilët u bashkua edhe delegati austro-hungarez zoti Kral, i cili e njihte mirë mentaltetin e popullit shqiptar, mbajti dy orë fjalim ku ndër të tjera porositi të pranishmit se kjo mundë t’u çojë nën robërinë e re Serbe, Greke ose Malazeze. Kërkesat e Kryengritësve: 1)Mësim të lirë fetar mysliman, 2) Largimi i njerëzve të administratës të caktuar nga Princi, 3) Të meremi nën mbrojtjen e Fuqive të Mëdha Europiane të cilës po ia besojmë shpirtërat tonë.

[69]V. Kasapi,  v.c. f.  107.

[70] B.Gaçe v.c f. 54.

[71] Z. Idrizi, Masakra e Gradecit, Kosova 22/23, 2000/2001, Prishtinë 2003, f.171.

[72] B.Gaçe v.c. f. 54.

[73] Z. Idrizi, Mehmet Pashë Deralla-Ministri i Parë i Ushtrisë Shqiptare“ Gjurmime albanologjike”,  seria e shkencave historike, 28-29, Prishtinë,  2002, f. 181.